Είναι υπερεπεξεργασμένο. Είναι όμως απαραίτητα ανθυγιεινό;
Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, γνωστά και ως UPFs (Ultra-Processed Foods), βρίσκονται τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο της συζήτησης γύρω από τη διατροφή.
Αναψυκτικά, συσκευασμένα γλυκά, αλλαντικά και έτοιμα γεύματα μπορεί να ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Το ίδιο όμως μπορεί να συμβαίνει και με ένα συσκευασμένο ψωμί ολικής άλεσης ή ορισμένα δημητριακά πρωινού.
Και εδώ προκύπτει το βασικό ερώτημα:
Αρκεί το γεγονός ότι ένα τρόφιμο είναι υπερεπεξεργασμένο για να γνωρίζουμε πόσο επιβαρυντικό είναι για την υγεία μας;
Τι σημαίνει πραγματικά «υπερεπεξεργασμένο»;
Ο όρος προέρχεται κυρίως από το σύστημα ταξινόμησης NOVA, το οποίο κατατάσσει τα τρόφιμα ανάλογα με τον βαθμό και τον σκοπό της βιομηχανικής επεξεργασίας τους.
Τα UPFs συχνά περιλαμβάνουν βιομηχανικά επεξεργασμένα συστατικά και ουσίες που χρησιμοποιούνται για να μεταβάλουν τη γεύση, την υφή, την εμφάνιση ή τη διάρκεια ζωής ενός προϊόντος.
Το σημαντικό είναι ότι η NOVA ταξινομεί κυρίως με βάση την επεξεργασία και όχι αποκλειστικά με βάση τη διατροφική ποιότητα. Έτσι, δύο τρόφιμα μπορεί να ανήκουν στην ίδια κατηγορία, παρότι διαφέρουν σημαντικά ως προς τη σύστασή τους.
Τι δείχνουν οι μελέτες για την υγεία;
Η υψηλότερη κατανάλωση UPFs έχει συσχετιστεί σε μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες και μετα-αναλύσεις με μεγαλύτερο κίνδυνο για παχυσαρκία, σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, καρδιαγγειακά νοσήματα και πρόωρη θνησιμότητα.
Χρειάζεται όμως προσοχή στην ερμηνεία. Μεγάλο μέρος αυτών των δεδομένων προέρχεται από παρατηρησιακές μελέτες και επομένως η συσχέτιση δεν αποδεικνύει από μόνη της αιτιότητα. Επιπλέον, η ποιότητα των επιστημονικών στοιχείων δεν είναι ίδια για όλες τις εκβάσεις υγείας.
Υπάρχουν, ωστόσο, και σημαντικά πειραματικά δεδομένα. Σε ελεγχόμενη μελέτη του NIH, οι συμμετέχοντες κατανάλωναν περίπου 500 kcal περισσότερες την ημέρα όταν ακολουθούσαν μια υπερεπεξεργασμένη διατροφή σε σύγκριση με μια μη επεξεργασμένη και πήραν βάρος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε UPF προκαλεί το ίδιο αποτέλεσμα. Δείχνει όμως ότι ορισμένα χαρακτηριστικά μιας υπερεπεξεργασμένης διατροφής μπορεί να διευκολύνουν την υπερκατανάλωση.
Γιατί μπορεί να τρώμε περισσότερο;
Δεν υπάρχει ένας μοναδικός μηχανισμός.
Ορισμένα UPFs έχουν υψηλή ενεργειακή πυκνότητα, καταναλώνονται γρήγορα και έχουν υφή που απαιτεί λιγότερη μάσηση. Συχνά συνδυάζουν λίπος, άμυλο ή/και σάκχαρα με τρόπο που τα κάνει ιδιαίτερα εύκολα στην κατανάλωση.
Παράλληλα, όταν καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της διατροφής, μπορεί να αντικαθιστούν τρόφιμα όπως φρούτα, λαχανικά, όσπρια και άλλες λιγότερο επεξεργασμένες επιλογές.
Επομένως, δεν έχει σημασία μόνο αν ένα τρόφιμο είναι επεξεργασμένο, αλλά και τι ακριβώς περιέχει και ποια θέση έχει στη συνολική μας διατροφή.
Είναι λοιπόν όλα τα UPFs ίδια;
Όχι απαραίτητα.
Ένα ζαχαρούχο αναψυκτικό, ένα επεξεργασμένο κρέας και ένα συσκευασμένο ψωμί ολικής άλεσης μπορεί να βρίσκονται κάτω από την ίδια ευρεία ομπρέλα της NOVA. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχουν την ίδια θρεπτική αξία ή ότι πρέπει να περιμένουμε ακριβώς την ίδια επίδραση στην υγεία.
Η NOVA είναι ένα χρήσιμο εργαλείο για τη μελέτη διατροφικών προτύπων σε επίπεδο πληθυσμού. Δεν είναι όμως απαραίτητα αρκετή, από μόνη της, για να αξιολογήσουμε την ποιότητα κάθε μεμονωμένου τροφίμου.
Τι πρέπει λοιπόν να κοιτάζουμε;
Αντί να αναρωτιόμαστε μόνο «είναι υπερεπεξεργασμένο;», αξίζει να εξετάζουμε τη συνολική εικόνα.
Τη διατροφική του σύσταση, την περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη και φυτικές ίνες, την ενεργειακή πυκνότητα, τη συχνότητα με την οποία το καταναλώνουμε και, κυρίως, τη θέση που έχει μέσα στη συνολική μας διατροφή.
Ένα μεμονωμένο συσκευασμένο τρόφιμο δεν καθορίζει την ποιότητα της διατροφής μας — όπως και ένα «υγιεινό» τρόφιμο δεν αρκεί από μόνο του για να κάνει μια συνολικά φτωχή διατροφή ισορροπημένη.
Συμπέρασμα
Τα διαθέσιμα δεδομένα μάς δίνουν καλούς λόγους να αποφεύγουμε μια διατροφή που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλα τα UPFs είναι διατροφικά ισοδύναμα ή ότι ένα τρόφιμο γίνεται αυτομάτως «ανθυγιεινό» μόνο και μόνο επειδή ανήκει σε αυτή την κατηγορία.
Η ποιότητα της συνολικής διατροφής, η συχνότητα κατανάλωσης και το συγκεκριμένο τρόφιμο που έχουμε μπροστά μας εξακολουθούν να έχουν μεγαλύτερη σημασία από μία μόνο ταξινόμηση.
Βιβλιογραφία
Lane MM, Gamage E, Du S, et al. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ. 2024
Hall KD, Ayuketah A, Brychta R, et al. Ultra-Processed Diets Cause Excess Calorie Intake and Weight Gain: An Inpatient Randomized Controlled Trial of Ad Libitum Food Intake. Cell Metabolism. 2019
